Lời tác giả: Bút ký này dựa vào những chuyện có thật vào thập niên 50, người viết chỉ diễn đạt theo cách nhìn của mình. Ngay cả những tên tuổi nhân vật trong bút ký cũng không thay đổi để cho câu chuyện có tính cách sống động. Tuổi đời của chúng ta đã vào ngưỡng cửa “ngũ thập tri thiên mệnh” hay “lục thập nhi nhĩ thuận” hoặc lớn hơn thế nữa vì thế chúng ta cũng nên ít nhất một lần sống thực với lòng mình vào bóng hoàng hôn của cuộc đời vô thường. Do vậy, nếu bút ký nầy có tạo ra những vui buồn thị phi thì cũng xin quý vị và các bạn rộng lòng tha thứ trong tình đồng môn và đồng hương cao đẹp và xem như chúng ta cùng nhau trở về với dư hương ngày cũ. Xin đa  tạ trước.

     1) Thuở vỡ lòng tiểu học:  Vừa bước vào lớp Cô Hai là tôi đã ôm cứng lấy ông Ngoại tôi không để Ông ra về, Cô Hai phải lấy roi gõ mạnh lên bàn và lớn tiếng:

     - Trò Phát vào chỗ ngồi đàng hoàng nghe chưa!

     Giọng nói đầy uy quyền với cây roi mây dài sọc buộc tôi phải ngồi xuống bàn, rơm rơm nước mắt nhìn ông Ngoại cầu cứu.  Nhưng cô Hai đã nhận chìm chiếc phao che chở tôi :

     - Được rồi! ông Ba cứ về đi để cháu nó ở lại đây.

      Thế là tôi bắt đầu buổi học đầu tiên trong đời với bao khổ sở đoạn trường. Nhớ lại cậu học trò của nhà văn Thanh Tịnh trong bài “Tôi đi học“ sao mà kênh xì po quá cỡ còn tôi thì thực là gà chết.

      Thời gian nào dù là cực hình rồi thì cũng qua cho dù dài đăng đẳng.  Xong lớp học, tôi chạy thẳng một mạch về nhà như thoát khỏi gông cùm xiềng xích. Những ngày kế tiếp lại đến trong chán nản bực mình nhưng rồi sau đó tôi làm quen được với lớp học và tụi bạn cùng lớp, tụi nó cũng là con nít lối xóm chứ xa lạ gì đâu. Tôi cũng quen dần với  những bài học vỡ lòng mà Cô Hai dạy tụi tôi như a sắc á, a huyền à, a hỏi ả, a ngã ả , a nặng ạ....Sau khi đã đánh vần được, Cô bắt tụi  tập đọc thuộc lòng mấy bài ca dao  trong sách “con gà” mà cho tới bây giờ tôi còn nhớ là:                    

Dùi đánh đục, đục đánh xăng
Ách giữa đàng, mang vào cổ
Ăn  bữa giổ, lỗ  bữa cày
Đặng buồng này, khuây buồng nọ
Ăn chưa no, lo chưa tới
Ăn cơm mới, nói chuyện cũ
Cha mẹ cú, đẻ con tiên
Cha mẹ hiền, sanh con dữ

     Sau đó, Cô Hai còn bắt tụi tôi phải học thuộc lòng bản cửu chương ở mặt sau cuốn vần “Con Gà”

     Một thời gian sau, khi tôi đã bắt đầu quen với lớp học, mến cô Hai và  vui chơi với bạn bè thì đó cũng là lúc tôi sắp rời xa tất cả để... vào trường Tiểu Học.

     Thời bấy giờ cả tỉnh chỉ có một trường Tiểu Học duy nhất (chung cho con trai con gái)  ở gần Cầu Bắc đi Rạch Miểu nên người ta thường gọi là trường Cầu Bắc. Ngoài ra, trường được cất toàn lá dừa nên nó có thêm một cái tên thật nghèo nàn tội nghiệp là trường Nhà Lá. Nhà tôi ở xóm Chùa Chà cách xa trường cũng gần 2 cây số thì con nít nào mà lội bộ cho nổi, nên xóm tôi lúc đó có “phong trào” hoặc là phụ huynh chở con em đi học bằng xe đạp hoặc thuê xích lô tháng đưa đi. Nhưng hầu hết là đi xích lô tháng như con Hằng đi với thằng Minh, 2 chị em tụi con Sương, Lệ đi chung với thằng Điệc còn tôi được ngồi xích lô chung với hai chị em con Oanh con Phụng ở xéo nhà. Tụi nó cũng trang lứa,  con Oanh lớn hơn tôi một tuổi còn con Phụng nhỏ hơn tôi một tuổi. Lên xe, tôi dành ngồi chính giữa để tụi nó ngồi hai bên. Mặc dù còn con nít trân mà có lúc tôi tưởng tượng như mình quân vương còn hai đứa nó là 2 thứ phi ở 2 bên. (Đúng là đồ tiểu quỷ). Vì là bạn đồng hành nên lúc ở nhà tôi cũng thường chơi với hai đứa nó, thỉnh thoảng tụi nó ỷ đông giở trò ăn hiếp làm tôi nổi cọc “uýnh” tụi nó khóc um trời. Sau đó hai đứa nó giận không thèm chơi với tôi khiến  tôi phải năn nỉ cầu hòa và chạy ra Ngã Tư (lúc đó chưa có tên Quốc Tế kèm theo) mua cóc, ổi, xoài ngâm nước cam thảo lo lót  hai nàng mới yên cho. Về sau không biết cơ duyên nào mà cả Oanh và Phụng đều đi tu, tôi không rõ pháp danh chỉ nghe gọi là cô Diệu và cô Tố. Giờ đây, ở một góc trời nào đó nếu hai cô Diệu, Cô Tố còn sống sót sau bao vật đổi sao dời tang thương dâu bể, thì tôi xin thành tâm cầu chúc hai cô thanh tâm thường an lạc trong ánh sáng từ bi của Đức Phật nhiệm mầu.

     Về quá trình Tiểu Học, tôi đã trải qua những trường lớp với bao Thầy Cô thật phúc hậu, tận tâm dạy dỗ và yêu thương học trò. Cái tình Thầy Trò thời bấy giờ thật sáng ngời cao quý sâu xa.

     Tôi còn nhớ ở lớp Đồng Ấu (tức lớp 5) tôi học cô Đê, lớp Dự Bị (tức lớp Tư) tôi học cô Xuân vừa là lối xóm vừa là cùng nguyên  quán làng Tân Hội Đông với gia đình tôi, đến lớp Sơ Đẳng (lớp Ba) với thầy Ngưu, tới lớp Nhì tôi học cô Nhung, lớp Nhứt do thầy Nhiêu và lớp Tiếp Liên tôi học với thầy Đồ.

     Vì tôi vào Tiểu Học năm 1948 nên cũng còn chút ảnh hưởng nền giáo dục Pháp, mới lớp Năm lớp Tư mà đã học tiếng Pháp kiểu tam thiên tự rồi. Nếu tam thiên tự Tàu là: thiên trời, địa đất, tử mất tồn còn, tử con tôn cháu, lục sáu tam ba... thì tiếng Tây có: la main bàn tay, la tête cái đầu, la bouche cái miệng, l’épaule cái vai, la maison cái nhà...

     Ở nhà tôi đọc lớn lên bài tam thiên tự Tây như vậy nên anh Nhứt lối xóm đang học bậc trung học bảo tôi :

     - Để tao dạy mày thêm vài chữ nữa cho biết nhiều hơn.

     Xong rồi anh dạy: ma soeur chị tôi, longue dài, moue mềm. Tôi còn nhỏ xíu ngây thơ vô (số) tội có biết gì đâu nên hăn hái đọc lớn lên cho tới khi dì tôi (vốn là nhà giáo loại khó khăn) nghe được tẩn cho một trận nên thân và dẫn qua mắng vốn ba má anh Nhứt.

     Trong tất cả Thầy Cô kể trên, người tôi sợ nhứt là thầy Ngưu, dù trong thâm tâm Thầy rất thương học trò như mọi Thầy Cô khác nhưng tánh Thầy rất nóng, trả bài lạng quạng Thầy bạt tay một cái là văng vô bảng đen nghe cái rầm liền. Lớp học Thầy im phăng-phắc, con ruồi bay cũng nghe.

     Có lẽ ngày vui nhất bậc Tiểu Học là ngày bãi trường, nguyên cả lớp luồn vô đám rừng ở Đất Thánh Tây, Giếng Nước đi kiếm đủng đỉnh, dừa nước, bông điệp đỏ rực và các thứ bông hoa khác về trang hoàng lớp học. Trong những ngày cuối cùng đó, lớp nào cũng hoa lá cành sặc sỡ, ngoài ra chúng tôi còn đem theo bánh trái vào lớp chia nhau ăn rồi ca hát tưng bừng. Tâm trạng náo nức của bọn nhi đồng cứu quốc chúng tôi đúng y-chang như nội dung bài học thuộc lòng “Bãi trường” mà tôi chắc chắn ai ai cũng biết:

“Sung sướng quá giờ cuối cùng đã hết
 Đoàn chim non hớn hở rủ nhau về
 Chín mươi ngày nhảy nhót ở đồng quê                

     Nhưng cái main event của bãi trường là tiết mục phát phần thưởng và văn nghệ cây nhà lá vườn. Tôi còn nhớ năm học lớp Nhất, thằng Hòa ở bờ sông (rạch Bảo Định) nó biết tôi thích hát hỏng nên xúi tôi tham gia văn nghệ, trúng tẩy tôi O.K. liền. Thế là có những màn tập dượt ì-xèo, tới ngày trình diễn, tôi ca bài “Được Mùa” của Phạm đình Chương, khổ một nỗi là ông đạo diễn Tòng muốn cho giống hoạt cảnh sống động nên bắt tôi ở trần, đi chân không, tay trái cầm bó lúa, tay mặt cầm cái lưỡi liềm quơ quơ trông giống bần cố nông giả dạng tư bản thấy mồ. Đã vậy, ổng còn bắt tôi trét sình bùn lên cả thân người, dơ và quê xệ luôn, ai đời đi hát mà ổng làm như là đi thủy lợi vậy. Những màn trình diễn khác thì người ta ăn mặc đàng hoàng, áo quần sum sê thanh lịch còn tôi phải mang tấm thân demi Chữ Đồng Tử lên sân khấu múa may làm thằng nhỏ mắc cỡ thấy bà luôn. Cũng may là sau đó tới phiên thằng Hòa lên hát bài về Mọi mà tôi còn nhớ mang-máng  là “Sao nói sao nói ta nôm,  khảo phồn cao lái nôm nam, chớ ta ma chờ ma hê dà nước lấm thôn cho đọi mai chờ---”. Để dàn cảnh  bài nầy, ông Tòng bắt thằng Hòa ở trần đóng khố lá chuối lại còn chơi thêm  mấy cộng lông gà trên đầu cho giống... “Mọi”, hơn nữa nó còn phải lấy hai bàn tay che miệng làm loa hú um sùm giống như là Tarzan. Vậy là tôi cũng được yên ủi rồi vì dù sao cái quần đùi cũng đỡ hơn đóng khố.  Đến đây xin thắp nén hương lòng tưởng nhớ thằng Hòa. Nó mồ côi cha mẹ từ nhỏ nghe đâu do Việt Cộng giết. Vì thù nhà, nó làm mật báo cho An Ninh Quân Đội và trú ngụ tại chùa Vĩnh Tràng để dễ lấy tin. Một thời gian sau, Việt Cộng biết được nên hạ sát nó ngay tại trong chùa, lúc đó khoảng gần cuối thập niên 50. Hòa đã mồ côi lại không có bà con thân nhân nào nên đám tang nó thật quạnh hiu u buồn, chỉ một nhóm  bạn bè tiễn đưa nó đến nơi an nghỉ cuối cùng tại Đất Thánh Tây (Giếng Nước).

     Về mái trường Tiểu Học, tưởng cũng nên nói thêm là trường nằm cạnh đường rầy xe lửa Sài Gòn - Mỹ Tho, mỗi lần nghe xe lửa huýt còi và nhìn những đoàn xe ngược xuôi, lòng tôi thấy nôn nao thích thú và  ôm mộng viễn du ít ra là có ngày được làm “Xã Xệ” lên thăm Sài Gòn, nổi danh là hòn ngọc Viễn Đông.

     2) Trung học và những vui buồn thời niên thiếu:  Sau những năm tháng vô tư hồn nhiên của thời Tiểu Học là đến ngày thi tuyển (concours) vào lớp Đệ Thất (thời đó còn gọi là septième). Tình cha mẹ anh chị thương con em được thể hiện rõ nét vào thời điểm này.  Dẫn con em vào trường thi xong rồi ai nấy đều đứng ngoài chờ đợi trong hồi hộp lo âu. Tôi còn nhớ sĩ số tuyển chọn lối 400 mà kỳ thi nào con số ứng thí cũng hơn 1000 trò vì có nhiều sĩ tử ở tỉnh khác như Gò Công, Bến Tre, Long An... và học trò ở các Quận tới thi. Kể ra thì cũng chẳng khó khăn gì mấy nhưng trò nào trúng tuyển thì vui mừng hãnh diện còn hơn cá vượt vũ môn. Thôi thì cha mẹ cho quà thưởng mệt nghỉ, nào là đồng hồ, vòng vàng, cặp da, xe đạp...cho các “tân cô-le-ghèn”.

     Bắt đầu bậc Trung học, các cô cậu đã phải ghép mình vào một số khuôn khổ kỷ cương như: mặc đồng phục nam sinh áo chemise trắng quần tây xanh, nữ sinh áo dài trắng (cho nên mới có màn “áo em trắng quá nhìn không ra”), phù hiệu đàng hoàng, giày dép hẳn hoi chứ không có lăn chà lăn hói như thời tiểu học. Đi học phải đúng giờ giấc, bài vở phải học cho nhuần bằng không thì lãnh cái consigne (cấm túc) tức là ngày chúa nhật thay vì “anh hẹn em cuối tuần” thì anh phải chui vào phòng cấm túc có giám thị canh gác hẳn hoi, trong suốt 4 tiếng đồng hồ, chàng phải viết cả ngàn câu tự răn mình. Chẳng hạn nếu bị cấm túc vì không thuộc bài thì phải viết nguyên cuốn tập chỉ một câu duy nhất là “tôi phải học thuộc bài, tôi phải học thuộc bài ...”, hoặc nếu thuộc loại quậy thì phải viết “tôi hứa không phá phách ...”  Thiệt rõ chán mớ đời! Từ hình phạt consigne phát sinh ra một business mới là “đi consigne mướn”  nghĩa là giá cả thuận mua vừa bán là có thằng cầm tấm giấy consigne vào ngồi thế thân cho thằng bị consigne rảnh tay du hí.

     Trường trung học Nguyễn đình Chiểu thời bấy giờ còn gọi là Lycée Nguyễn đình Chiểu tọa lạc nguyên một bloc với 4 con đường  chính, phía Bắc là đường Ngô Quyền, phía Đông là đường Lê Lợi, phía Nam là đường Lê Đại Hành và phía Tây là con đường nhỏ không tên song song với đại lộ Hùng Vương (sau này trường mới mở rộng ra tới đại lộ Hùng Vương).

     Đường Ngô Quyền bên hông trường, cạnh phía Bắc có nhà của Thầy Võ văn Liễu và Cô Lê thị Hai (hiệu trưởng trường Nữ tiểu học Mỹ Tho), ông commis Võ văn Tùng (em thầy Liễu) cả hai nhà là đại gia Võ Bá.  Xích lại phía si-rô Trương văn Hoài có nhà cô Huỳnh thị Trị, và một số bạn tôi như tụi thằng Trần thảo Lư, Nguyễn minh Hiền, Nguyễn trọng Khâm ... Còn cạnh phía Nam  là giang sơn của thầy Đinh văn Của, Trương công Sâm.

     Phía Đông của trường là chợ Hàng Bông với tiệm phở nổi tiếng Hy Lạp mà anh Huỳnh Quốc Minh có nhắc đến trong Bản Tin Tháng 2, 2005. Cạnh Nam của chợ Hàng Bông là trụ sở xã Điều Hòa (sau này văn phòng thị xã Mỹ Tho lấy đi hơn một nửa). Cạnh Bắc là dãy phố trong đó có nhà cô Nhung, Thầy Thuận, dépôt Hồ Văn của gia đình cô Lý Hoa, Lý Ảnh.  Cô Lý Hoa vốn là cô giáo dạy trường Tiểu Học Cầu Bắc sau trúng tuyển khóa 2 Học Viện Quốc Gia Hành Chánh, cô đã từng giữ các chức vụ thật cộm của miền Nam như Tổng thanh tra Tài Chánh, Tổng  Giám Đốc Ngân Khố. Có lẽ cô là phụ nữ giữ chức vụ cao nhất trong chính quyền Việt Nam Cộng Hòa thời bấy giờ. Cô chính là người đã hướng dẫn bài vở cho tôi thi vào Học Viện Quốc Gia Hành Chánh. Cô đã bỏ mình trên biển Đông năm 1979 trên đường tìm tự do. Thưa Cô kính yêu, con xin thấp nén hương lòng thương tiếc Cô và nguyện  cầu hương linh Cô an bình nơi cõi vĩnh hằng.

     Phía Nam của trường là đường Lê Đại Hành có tiệm chụp hình mỹ thuật Viễn Khanh so phần kỹ thuật với tiệm Cảnh Trung (đường Thủ Khoa Huân) thì cũng ngang ngửa nhưng tôi thích style của anh Khanh  vì nó có vẻ đợt sóng mới và fantaisie hơn.

     Phía Tây của trường Nguyễn đình Chiểu là những biệt thự kiến trúc Tây Phương dành cho các giáo sư bậc tiền bối như Thầy Phạm văn Lược Hiệu Trưởng, Thầy Võ Quang Định Giám Học, Thầy Huỳnh Đình Tràng, Thầy Trần văn Dinh. Riêng Thầy Trần văn Vạng Tổng Giám Thị (sau Thầy Lê văn Chí lên thay) ở căn biệt thự đối diện Chợ Hàng Bông.

     Sau nầy khi trường mở rộng ra tới đại lộ Hùng Vương thì trên lề đường chen chúc những quán đậu đỏ bánh lọt lúc nào cũng đông nghẹt học trò. Thôi thì cái gì cũng đậu đỏ bánh lọt mít. Mời em áo trắng bên kia đường ly đậu đỏ, đá banh cá độ đậu đỏ, đánh cờ tướng ăn đậu đỏ, lội đua ăn đậu đỏ. Đúng là đậu đỏ thời thượng. Tôi bỗng có ý nghĩ  phàm là học sinh mà không ăn đậu đỏ bánh lọt là mất đi phân nửa niềm vui.

     Khi tôi đang học lớp Đệ Lục, có một dấu ấn lớn lao đã đến với đời tôi. Một đêm tôi đi xem văn nghệ bãi trường, tới cái màn một nhóm nữ sinh hợp vũ theo bản nhạc “Quanh lửa hồng” hình như của nhạc sĩ Nguyễn Hữu Ba, có lối 8 nữ sinh cùng nhảy múa nhịp nhàng theo tiếng nhạc lời ca:

Trong đêm thâu quanh ánh lửa hồng dưới ngàn cây xanh lá
Anh em ta quay quần chốn này cất cao muôn lời ca
Đêm hôm nay ta nắm tay nhau ta múa cho thật đều
Mai ra đi không chút vấn vương chiến trường kia tranh đấu
Và tài trai chí bốn phương một lòng quyết lên đường 

     Ơ kìa! Trời ơi! Tôi bỗng giật mình sửng sốt khi thấy trong nhóm múa có Hằng, cô hàng xóm của tôi. Mặc dù là hàng xóm với nhau nhưng tôi suốt ngày cứ đi chơi hoang nên nào có chú ý gì tới ai đâu. Nhưng mà trời ơi!  Sao mà đêm nay Hằng đẹp mê hồn thế này. Dưới ánh đèn lung linh huyền hoặc và không biết Hằng có make up kiểu gì mà tôi thấy nàng đẹp như Hằng Nga giáng thế (thì người ta đã chẳng tên Hằng đó là gì). Từ hàng ghế ở tuốt dưới, tôi chạy nhanh lên hàng ghế đầu đứng im lặng nín thở để nhìn Hằng cho rõ hơn. Tôi không ngờ rằng cô hàng xóm của mình duyên dáng yêu kiều như vậy. Càng nhìn tôi càng mê mẩn tâm thần, tim tôi rung động bồi hồi. Ce soir, vous êtes la plus belle pour aller dancer. Tôi ngớ ngẩn như lạc lõng vào vùng trời xa lạ đầy hương thơm tình ái cho đến khi màn trình diễn chấm dứt, thiên hạ vỗ tay rần-rần còn tôi thì đứng chết trân như bị trời trồng, như người vừa trải qua cơn mộng du. Và suốt đêm hôm đó, tôi cứ nằm trằn trọc mơ tưởng hình bóng cô hàng xóm diễm kiều của mình. Ơ kìa ! Mới 13 tuổi đầu mà đã biết tương tư rồi sao.  Đúng là tuổi trẻ tài cao!  Mơ mộng thì mơ mộng vậy chứ vào cái tuổi còn chạy giỡn tắm mưa thì biết làm cái gì  khác hơn là tối đến mơ yêu. Thằng bé 13 chỉ biết follow ca dao :

Thò tay anh ngắt ngọn ngò
Thương em đứt ruột giả đò làm lơ

     Chính cái tội “giả đò làm lơ” đó mà sau này tôi phải trả một giá rất đắt cho cuộc tình lỡ và làm thân lưu xứ biền biệt với một nỗi đau  43 năm.

     Xứ Mỹ Tho chằng chịt sông rạch nên hầu hết trẻ con đều biết bơi lội. Có nhiều bến bãi cho lũ nhóc chúng tôi đùa giỡn.

     Từ Chợ Cũ có Bến Tắm Ngựa (Sông Tiền Giang), gọi là Bến Tắm Ngựa chắc là chuyện thời xưa chứ tôi chưa hề thấy có con ngựa nào tắm ở đó cả. Nơi đây có một con đường ciment rộng rãi chạy thẳng xuống sông nên sạch sẽ nhưng ít người đến tắm chắc tại xa thành phố không vui.

     Lên tới Cầu Quay thì có mấy cầu nổi bên bờ rạch Bảo Định để ghe chở hàng cặp bến, tắm ở đây thì chật chội vì ghe thuyền san sát mất sướng, tụi tôi thường tắm ở cầu nổi vựa cá Tư Ngôn, nhắc đến bác Tư Ngôn là nhớ đến những cái tên thật khó quên của mấy đứa con bác. Toàn là danh tính gây hấn như: Xô, Lấn, Đẩy, Trì, Níu Kéo.  Đặc biệt Đẩy và Kéo là 2 cầu thủ nổi tiếng của 2 đội bóng tròn một thời là vô địch hạng A của Sài Gòn là đội Quan Thuế và Bưu Điện. Không biết là lúc lên đá cho hai đội cầu vô địch trên,  Đẩy và Kéo có kéo và đẩy đối thủ hay không, nếu có thì bị penalty chết luôn.

     Bây giờ trở lại chuyện tắm sông thì lên đến Vòng Nhỏ có bãi tắm Cầu Dầu cũng trên sông Tiền Giang có cầu cao hơn mặt nước nhiều  để nhào lộn nhưng cũng ở xa thành phố nên ít người chiếu cố. Nhắc đến Cầu Dầu là nhớ tới giang sơn của 2 chị em người đẹp mang cái tên làm “mềm lòng chiến sĩ” là Thương Hương và Tiếc Ngọc.

     Bến tắm lý tưởng nhất là Cầu Tàu cũng nằm trên sông Tiền Giang ngang dinh tỉnh trưởng và sát cạnh căn cứ Giang Đoàn 21 Xung Phong. Gọi là Cầu Tàu chắc là ngày xưa tàu chiến cặp bến hay cũng có thể vì 2 chiếc tàu chìm trong trận hải chiến Pháp - Nhật. Chiếc tàu Pháp chìm gần ngay chân cầu khi nước ròng thành tàu nhô lên cao và mấy người tắm sông thường leo lên đó đùa giỡn , chiếc tàu Nhật chìm bên phía cù lao Rồng (cù lao Tân Long ngày xưa là trại cùi) chỉ thấy một phần trên ống khói tàu mà thôi. Cù lao Tân Long cũng là bối cảnh chuyện tình lãng mạn thương tâm của Cúc và Thanh trong truyện “Ái ân thâu ngắn cho dài tiếc thương” của nhà văn tiền bối Bình Nguyên Lộc.

     Dân Mỹ Tho đi tắm bất cứ giờ giấc nào nhưng buổi chiều thì đông hơn cả. Thích nhất là màn nhào lộn xuống nước là đã tới ngay chiếc tàu chìm rồi leo lên như trạm nghỉ chân. Thỉnh thoảng chúng tôi rủ nhau lội đua qua cù lao Rồng hái bần thật thích thú và lên chiếc tàu Nhật nước lạnh ngắt.

     Về mục văn nghệ công cộng, mỗi chiều thứ bảy đều có ca nhạc do Phòng Thông Tin Tỉnh tổ chức và anh Lắm tức nhạc sĩ Hà Phương điều khiển tại tribune ngang sân banh đại lộ Hùng Vương và trước mặt Công Viên Dân Chủ, tôi  nhớ Trung Chỉnh lúc đó còn là học sinh Nguyễn đình Chiểu vẫn thường lên hát giúp vui đồng bào.

     Vào thập niên 50, dân ta lập gia đình rất sớm thế nên mới  lớp Đệ Tứ mà nhiều thằng đã thê nhi đùm đề (như thằng Hiếu mà tụi tôi gọi nó là “ông vua đời xưa”, thằng Triết coi nó già háp như vú sữa hấp khí đá) trong khi có đứa cùng lớp còn chạy tắm mưa ngoài đường, đúng là hai thái cực. Tôi có thằng bạn  thuộc loại học giỏi nhất trường là thằng Tăng văn Bé Bảy, chắc là nó có cái gene thông minh gia đình hay sao mà em nó là thằng Tăng văn Bé Tám và chị nó Tăng thị Bé Sáu cũng thuộc loại giỏi giàn trời mây luôn. Lên tới bậc Đại Học, nó và tôi ở trọ chung căn nhà gần khu Bàn Cờ ngay sau Bảo sanh Viện Hồng Đức, nó học khoa học MG (Toán đại cương) còn tôi Đại Học Sư Phạm. Lúc bấy giờ có lẽ mọi tinh anh nó đem ra xài hết ở Trung Học nên bị lụt nghề, rớt MG nó chuyển sang MPC (Toán Lý Hóa) cũng hỏng luôn, sau nó động viên vào Thủ Đức và bổ sung cho Sư Đoàn 7, đến năm 1970 và hi sinh tại chiến trường kết thúc một đời tài hoa bạc mệnh. Bé Bảy ơi ! Tao nhớ thương mày nhiều lắm, nhớ những kỷ niệm buồn vui hai đứa và nhớ cả lúc mày nghêu ngao hát bài “Chiều mưa công viên” của Y Vân mỗi khi Sài Gòn mưa giăng kín mọi nẻo đường.

     Không hiểu có sự trùng hợp lý thú thế nào mà các tay anh chị khét tiếng Mỹ Tho thời bấy giờ đều có chung một tên Hoàng. Mỗi thằng hùng cứ một phương. Hoàng Phèn ở xóm Cây Xăng, Hoàng Than ở Chợ  Vòng Nhỏ, Hoàng Tỷ đóng đô khu Xóm Cá còn Hoàng Dĩ ở vùng Chợ Cũ. Những băng tụi nó có những màn thanh toán nhau đổ máu rùng rợn không khác gì phim xã hội đen. Tôi không có ân oán giang hồ dây dưa với tụi nó nên chẳng có gì để sợ. Tôi chỉ sợ có mỗi một Hoàng Dương mà thôi, đó là người đã dạy tôi bài học tương tư và cho tôi một nhát dao chí tử mà bốn mươi mấy năm sau vết thương vẫn chưa lành.

     Về những chuyện Mỹ Tho thiên hạ sự, có một điều mà chắc ít ai biết là dinh Tỉnh Trưởng ngang Cầu Tàu có... ma.  Số là sau khi Đại Tá Trần Hoàng Quân bị VC phục kích sát hại tại Phú Kiết (quận Bến Tranh), người kế nhiệm ông là Trung Tá Trần văn Phúc. Một đêm Trung tá Phúc đang ngủ say bỗng nghe tiếng giội nước ở wash room ào ào rồi có tiếng giày boite de saut nện rầm rầm trên sàn nhà, trung tá Phúc tức giận vội chạy ra cửa phòng xem thằng nào láo thế thì thấy ... Đại tá Trần Hoàng Quân mặt hầm hầm, mắt đỏ ngầu nện bước xuống cầu thang. Sau đó cả nhà trung tá Phúc đều cùng thấy hình ảnh rởn tóc gáy như thế mỗi đêm. Thế là ngay tức khắc, Tỉnh Trưởng dời đô về dinh Phó Tỉnh Trưởng và Ông Phó chiếm căn nhà lầu trụ sở ty Xã Hội.  Lại một trùng hợp lý thú khác là cả 3 ngôi dinh thự này đều cùng tọa lạc trên đường Lý thường Kiệt. Từ đó, dinh Tỉnh Trưởng trở thành nhà vãng lai dành cho sỹ quan công chức đến công tác tại Mỹ Tho.  Nhưng sau cùng rồi có lẽ vì Đại Tá Quân về ... thăm nhà thường quá nên không ai dám ở cả và bỏ cái dinh cơ nguy nga đồ sộ trong tình trạng hoang phế.

     Tỉnh Mỹ Tho là một trong những tỉnh đầu tiên của miền Nam (thời Nam Kỳ lục tỉnh) nên có nhiều câu ca dao lãng mạn trữ tình miền quê nói về đất Mỹ Tho như :

Lời hứa hẹn của nàng
Đèn Sài Gòn ngọn xanh ngọn đỏ
Đèn Mỹ Tho ngọn tỏ ngọn lu
Anh về học lấy chữ nhu
Chín trăng em đợi mười thu em cũng chờ

     Hoặc:            

Thư thăm hỏi của chàng
Cúc mọc bờ ao anh kêu là cúc thủy
Chợ Sài Gòn xa chợ Mỹ cũng xa
Anh viết thơ thăm hết cả nhà
Trước thăm phụ mẫu sau là anh thăm em

     Ôi ! Sao mà nghe nó chân tình mộc mạc làm sao ấy!

     Riêng về cái xóm nghèo quê tôi, cái xóm Chùa Chà ấy mà, nơi tôi đã sống suốt chuỗi ngày thơ ấu, tôi đã trãi qua không biết bao nhiêu là kỉ niệm vui buồn. Tình xóm nghèo nó thật đậm đà thân thiết, mọi chuyện quan hôn tang tế, nhất nhất động dao động thớt gì thì nguyên cả làng trên xóm dưới hối hả chạy tới kẻ tiếp một tay, người phụ một chân, tận tình giúp đỡ, chia xẻ buồn vui. Thật cảm động lòng người.  Đó xóm nghèo quê tôi nó dễ thương và chí tình thế đó.

     Sau hết, Mỹ Tho còn có vinh dự là căn cứ địa  của Bộ Tư Lệnh Sư Đoàn 7 bộ binh tọa lạc tại Đồng Tâm (xã Bình Đức), nơi mà Chuẩn tướng Trần văn Hai, vị tư lệnh anh hùng bất khuất, vị thần tướng trung dũng tiết liệt, một Võ Tánh khí phách thời nay đã mượn liều thuốc độc trong ngày Quốc Hận 30 tháng 4 năm 1975 để  báo đền nợ nước trong nỗi đớn đau thương tiếc của toàn thể Quân Dân Cán Chính tỉnh Định Tường nói riêng và của cả Miền Nam nói chung.

     3) Mỹ Tho và những nghệ sỹ tiền phong: Nếu bảo rằng có những cuộc đất là địa linh anh kiệt thì tôi xứ Mỹ Tho cũng liệt vào loại đó. Thực vậy, Mỹ Tho đã cống hiến cho đất nước nhiều nhân tài từ cấp lãnh đạo quốc gia, chuyên viên, văn nghệ sỹ mà tôi đã từng nhắc đến trong bài “NĐC-LNH một thời để nhớ” đăng trong ĐS 2004. Trong khuôn khổ bài này, tôi chỉ  xin bổ túc thêm về giới nghệ sỹ nhân vật cải lương.

     Trước hết phải kể đến rạp hát cải lương đầu tiên của miền Nam là rạp hát Thầy Năm Tú (Pierre Châu văn Tú) tại Mỹ Tho và gánh hát cải lương đầu tiên của miền Nam cũng là Ban Hát Thầy Năm Tú.  Rạp hát Thầy Năm Tú sau sửa sang lại thành rạp hát bóng Vĩnh Lợi (đường Nguyễn Huệ) chuyên chiếu phim Tàu và Ấn Độ chuyển âm. Tưởng cũng nên nói thêm là ngoài rạp Vĩnh Lợi ra, Mỹ Tho còn có rạp Định Tường (đường Trưng Trắc bờ sông cạnh tiệm vàng Khương Hữu) thường chiếu phim Âu Mỹ và rạp Viễn Trường (đường Đinh Bộ Lĩnh bên kia Cầu Quay)  là nơi trình diễn của các đoàn cải lương, Ban Kịch, đại nhạc hội.

     Ngoài ra, Mỹ Tho cũng là quê hương của những nghệ sỹ cải lương tiền phong (bậc thầy các tài danh sân khấu như: Cô Năm Phỉ, Nghệ sỹ Năm Châu, Cô Tư Sạn, Cô Phùng Há, Cô Bảy Nam (Mẹ của danh hề NgọcTrai và kỳ nữ Kim Cương), Cô Chín Bia, Cô Mười Truyền.

     Tưởng cũng nên nói thêm là các cô Năm Phỉ, Bảy Nam,Chín Bia, Mười Truyền thuộc đại gia đình họ Lê ở Mỹ Tho mà các tên được đặt có vần điệu ý nghĩa như câu đối: Công Thành Danh Toại, Phỉ Chí Nam Nhi, Bia Truyền Tạc Để. Trong đó bốn người con gái là những nghệ sỹ tiên phong tài danh: Năm Phỉ, Bảy Nam, Chín Bia, Mười Truyền. Hai người con trai cũng theo nghề cải lương nhưng không mấy thành công là Tám Nhi kép độc đoàn cải lương Nam Phong do cô Chín Bia làm bầu. Cậu Út Để một thời là chồng nữ nghệ sỹ tuyệt sắc Kim Hoàng, cô Kim Hoàng sau này rất “khắng khít” với nữ thể tháo gia Như Mai. Những người khác trong gia đình họ Lê như ông Sáu Chí là nhà giáo, ông LêTạc chủ nhà sách Lê Tạc ở bờ sông.

     Ngoài ra, anh Nguyễn Phương (Nguyễn văn Hòa) dân Điều Hòa Mỹ Tho cũng  xuất thân Le Myre de Vilers là một soạn giả cải lương lừng danh, từng cộng tác với các đại ban Ánh Sáng, Tiếng Chuông, Năm Châu, Kim Thoa, Thanh Minh Thanh Nga, Dạ Lý Hương, ban kịch Túy Hồng, Kim Cương. Tác giả các tuồng  cải lương nổi tiếng một thời như: Đôi mắt người xưa, Ngã rẽ tâm tình, Bọt biển, Người tình của biển, Tiền rừng bạc biển ... và các truyện phim: Triệu phú bất đắc dĩ (Mỹ Vân Phim), Lệnh bà xã (Mỹ Ánh Phim), Chàng ngốc gặp hên (Trùng Dương Phim), Con ma nhà họ Hứa (Dạ Lý Hương phim) ... Anh Nguyễn Phương hiện định cư tại Montreal, Canada.

     Viết đến đây tôi bỗng thấy mình hãnh diện là dân Mỹ Tho, là học sinh trường Trung Học Nguyễn Đình Chiểu nơi đào tạo những tinh hoa đất nước, cái này người ta gọi là “danh dự ké“ đó.  Kệ nó, có còn hơn không vậy!

     4) Mỹ Tho ăn uống: Người ta bảo rằng “có thực mới vực được đạo”, cho nên viết về Mỹ Tho mà không nói chuyện ăn uống là một thiếu sót lớn lao nhất là  Mỹ Tho có rất nhiều món ăn ngon độc đáo như món hủ tiếu Mỹ Tho ngon nhất nước.  Anh Huỳnh Quốc Minh ở Germany trong bài “HỦ TIẾU MỸ THO” đăng trong Bản Tin tháng 2 có nhắc đến tiệm phở Hy Lạp làm tôi nhớ đến một kỉ niệm vui vui hồi Đệ Lục. Số là Má tôi có một sạp bán trái cây ở Chợ Hàng Bông gần tiệm phở anh Tư nên Bà thường kêu tôi ra ăn phở. Một hôm vừa ăn xong, tôi trở lại trường đứng sắp hàng vào lớp thì thằng Nguyễn Quốc Vân đứng trước tôi bỗng quay lại cười nói: “thằng nào vừa mới ăn phở Bắc với hành tây sao mà thơm nức nở thế” Tôi giựt mình, trời ơi ! không lẽ miệng tôi nặng mùi phở tái đến độ nó đánh mùi được à ! Từ đó tôi quê luôn không dám ăn phở trong giờ đi học nữa. Tưởng cũng nên nói rõ là thằng Vân là con bác Nguyễn Quốc Phụng, trưởng ty Ngân Khố Mỹ Tho (sau về trưởng ty Gia Định), và là anh của ca sỹ Huyền Châu ở Montreal. Mặc dù được xem như công tử nhưng nó cũng lựu đạn thấy mồ.

     Nhắc đến mấy món ăn ngon của Mỹ Tho phải kể trước hết là hủ tiếu nguyên thủy của Phánh Ký.  Anh Phánh là người hàng xóm Chùa Chà của tôi, thấy xóm tôi ngon lành chưa. Mấy lần tới nhà anh chơi tôi thấy anh cháy tôm khô ngào đường trong cái chảo to như cái thúng, đây là món tôi thích nhất trong tô hủ tiếu của anh. Kế tiệm Phánh Ký là biệt thự ông Huyện Hương. Rồi đến tiệm hủ tiếu mì anh Ngầu là em anh Phánh nhưng vẫn không thể nào ngon bằng. Anh Phánh sau lên Sài Gòn một tháng để truyền nghề cho tiệm  Mỹ Tiên (nghe nói tiền công cao lắm). Ít lâu sau, anh giao tiệm cho vợ để làm nghề thiến heo với đệ nhị phòng. Người mà tôi phục tài nấu ăn nhất là anh Phúc, trước đó anh có chiếc xe bán bánh mì paté  trước cửa nhà thuốc Tây Trần Kim Loan, ngay trung tâm Ngã Tư Quốc Tế. Không hiểu có phải vì chủ quan hay không mà tôi tin rằng paté foie và xúc xích của anh Phúc ăn đứt tiệm Hà Nội, Phò Mả , Đô Chính, Hương Lan, Ba Lẹ ở Sài Gòn.  Paté anh Phúc hấp cho hơi chín rồi đem nướng thơm điếc mũi, cả một thỏi gan bột hình chữ nhật óng ánh màu hổ phách trộn gia vị thơm lừng được bao phủ bởi lớp dày mỡ chài trắng đục trông vô cùng hấp dẫn, vừa nhìn thấy là cả con tì con vị trong con người muốn “vùng lên đòi quyền sống”, đã vậy khi ăn mà cắn phải hột tiêu sọ  hấp mềm cay cay trộn lẫn trong gan  cộng với cái béo riệu  của mỡ chài  hòa nhập với mùi thơm của tỏi ... thì mới thấy thảo nào mà ông bà mình cho cái ăn là đệ nhất trong tứ khoái trên đời.  Một thời gian sau, anh Phúc thấy  hủ tiếu kiếm tiền nhiều hơn nên mở chiếc xe hủ tiếu ngay trước mặt biệt thự ông Huyện Hương nghĩa là sát bên tiệm anh Phánh. Với năng khiếu cook  trời cho, anh Phúc đã đánh gục “đế quốc hủ tiếu Phánh Ký” một thời vang bóng, nhưng nói nào ngay thì lúc đó “Phánh đã đi rồi” chứ không thì đã chưa chắc mèo nào cắn mỉu nào.

     Cũng tại Ngã Tư Quốc Tế có tiệm nước Nam Hoa buổi sáng bán bánh bao xí mại, trưa chiều bánh ngọt (bánh pía, hạnh nhơn, bông lan...) cũng thuộc hàng siêu đẳng.

     Trong nhà lồng Chợ Mỹ Tho có chị Huệ chuyên bán bánh đậu bánh giá cũng đắc khách vô cùng. Bánh đậu bánh giá cũng hơi giống bánh cống nhưng bánh đậu thì trộn đậu trắng (black eye peas) với bột còn bánh giá thì bỏ giá (bean sprout) trên bột. Và cả hai chỉ có tép chứ không có thịt xay như bánh cống. Tôi đã đi nhiều nơi nhưng chưa hề thấy tỉnh nào có món bánh đậu bánh giá này. Vậy là đặc sản Mỹ Tho đấy.

     Đặc biệt ngay dốc đầu Cầu Quay trên đường xuống hàng quán kiosque đường Trưng Trắc có sạp bán bánh ngọt mỗi khi chiều xuống.

     Tất cả loại bánh như bánh gan, hoa hường, xôi vị , bánh bò, da lợn, hoa vạc ... trưng bày technicolor thật hấp dẫn và... cũng ngon vô địch, ăn vào cứ muốn ăn tiếp cho tới chừng nào bị ... diabete thì cũng tiếp tục ăn luôn.

     Ngoài ra, tửu lầu Nam Sơn của chú Năm Vìn ở đường Trưng Trắc rất nổi tiếng với món cá mặn hầm vĩ đến nỗi thực khách Sài Gòn rủ nhau xuống Mỹ Tho thưởng thức ào ạt.

     5) Lời kết: Trong chúng ta mấy ai ra đi mà không giữ trong lòng hình ảnh quê hương, nó có thể là lũy tre xanh, một mái trường lá đơn sơ hay cánh đồng lúa xanh bát ngát, những liếp dừa nghiêng ngả trong nắng hanh vàng, quê hương cũng có thể là tiếng sáo diều vi vu, những buổi nô đùa tắm mưa cùng các bạn nhi đồng trong xóm nghèo xa vắng... Vì vận nước nổi trôi, tháng Tư Đen mang cơn đại hồng thủy đến với chúng ta trong nỗi uất ức nghẹn ngào, bao tai ương đọa đày phủ chụp đưa đẩy  chúng ta phải làm những người tha hương bất đắc dĩ nhưng trong lòng những người xa xứ, hình ảnh Mẹ Việt Nam lúc nào cũng tiềm ẩn nhẹ nhàng, và cho dù thành công hay thất bại nơi xứ người, chúng ta đều có trăn trở khắc khoải thương nhớ quê hương, và cùng thắm thía là không nơi nào đẹp bằng quê hương mà chúng ta đã từng học trong vở Quốc văn giáo khoa thư vào những ngày thơ ấu.

     Trong niềm thương nỗi nhớ quê hương giờ đã nghìn trùng xa cách, tôi xin kết thúc bút ký này bằng 2 câu thơ của Nguyễn Bính trong  “Bài hành phương Nam”:

Quê nhà xa lắc xa lơ đó
Ngoảnh lại tha hồ mây trắng bay

     Và xin nhắc lại lần nữa tôi rất tự hào là người dân Mỹ Tho và học sinh trường Trung học Nguyễn đình Chiểu ./.

     Toronto mùa Easter 2005

    Nguyên Trần